Home Khoa học - công nghệ Quy chế pháp lý của các thực thể địa lý ở Biển...

Quy chế pháp lý của các thực thể địa lý ở Biển Đông – những phát triển gần đây

1580
0

Mặc dù được các quốc gia gọi dưới nhiều tên khác nhau, các thực thể địa lý trên biển được Công ước Luật biển năm 1982 (UNCLOS) chia làm ba nhóm chính: đảo, đá và bãi cạn lúc chìm lúc nổi. Bài viết sẽ phân tích quy định của UNCLOS, thực tiễn áp dụng của Tòa trọng tài trong Vụ kiện Biển Đông và quan điểm của các quốc gia gần đây để làm sáng tỏ quy chế pháp lý những các thực thể địa lý ở Biển Đông.

Thượng tá Nguyễn Minh Khánh, Phó Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 3.

Theo nguyên tắc “đất thống trị biển”, từ lãnh thổ đất liền hoặc từ một số thực thể địa lý trên biển (Maritime features), quốc gia ven biển có quyền thiết lập các vùng biển bao quanh. Tuy nhiên, theo quy định của UNCLOS, khác với đất liền, các thực thể địa lý trên biển có quy chế pháp lý khác nhau, tùy thuộc vào việc thực thể đó được xác định là đảo (Island), đá (Rock) hay bãi cạn lúc chìm lúc nổi (Low-tide elevation).

Ở Biển Đông, các thực thể địa lý được chia thành bốn nhóm chính: Hoàng Sa, Trường Sa, Pratas và Scarborough . Mỗi nhóm bao gồm nhiều thực thể địa lý khác nhau; vì vậy, việc xác định quy chế pháp lý đối với từng thực thể có ý nghĩa quan trọng trong xác định các vùng biển bao quanh, từ đó xác định quyền của mỗi quốc gia trên các vùng biển, góp phần kiểm soát xung đột và tiến tới giải quyết tranh chấp.

Gần đây, sau khi Malaysia gửi Uỷ ban Ranh giới thềm lục bản Đệ trình xác định một phần thềm lục địa mở rộng ngoài giới hạn 200 hải lý ở phía bắc Biển Đông ngày 12/12/2019 , các quốc gia trong và ngoài khu vực có công hàm bày tỏ quan điểm, làm rõ hơn quy chế pháp lý của các thực thể địa lý trên biển.

Các vùng biển bao quanh các thực thể địa lý theo UNCLOS (1982)

Các vùng biển bao quanh đảo: Theo Điều 121 khoản 1 của UNCLOS, “đảo là một vùng đất tự nhiên có nước bao bọc, khi thủy triều lên vùng đất này vẫn ở trên mặt nước”. Điều 121 khoản 2 quy định: các vùng biển của đảo được hoạch định theo đúng các quy định của Công ước áp dụng cho các lãnh thổ đất liền. Như vậy, về mặt pháp lý, đảo có đầy đủ năm vùng biển bao quanh, bao gồm nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa.

Đảo và đá – hai quy chế pháp lý khác biệt: Quy chế pháp lý của đá được quy định tại khoản 3 điều 121, theo đó “Những đảo đá nào không thích hợp cho con người đến ở hoặc cho một đời sống kinh tế riêng, thì không có vùng đặc quyền kinh tế hoặc thềm lục địa”. UNCLOS không có điều nào giải thích về đá nhưng không cho phép những thực thể này có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng, dựa trên hai tiêu chí: (i) không thích hợp cho con người đến ở; (ii) không có đời sống kinh tế riêng.

Tại Hội nghị lần thứ ba của Liên hợp quốc về luật biển (1973 – 1982), một số quốc gia có quan điểm rằng: biểu hiện rõ rệt nhất của tiêu chí (i) là khả năng của thực thể địa lý trong việc cho phép sự định cư của con người. Điều kiện “thích hợp” cần được kiểm chứng thông qua khả năng và tiềm năng của đá chứ không phải căn cứ vào tình trạng hiện tại .

Bên cạnh khả năng “thích hợp cho con người đến ở”, đá đồng thời phải thích hợp cho một “đời sống kinh tế riêng”, có nghĩa rằng đá phải có khả năng đảm bảo đời sống kinh tế cho chính bản thân, mang tính độc lập tương đối.

Vai trò của bãi cạn lúc chìm lúc nổi trong xác định các vùng biển: Khác với đảo và đá, bãi cạn lúc nổi lúc chìm là những thực thể bị chìm ngập khi thủy triều lên cao và nổi lên khi thủy triều xuống thấp. Các bãi cạn không là đối tượng của thụ đắc lãnh thổ và chỉ được sử dụng trong việc xác định các vùng biển khi ở cách lục địa hoặc một đảo, đá một khoảng cách vượt quá chiều rộng của lãnh hải (Điều 13 UNCLOS).

Áp dụng đối với Hoàng Sa, Trường Sa: Theo quy định của UNCLOS, việc sử dụng các thuật ngữ như “đảo, đảo đá, bãi cạn, cồn san hô và bãi ngầm” thuộc “quần đảo” Hoàng Sa và Trường Sa không theo nghĩa pháp lý mà theo cách sử dụng ngôn ngữ thông thường. Chỉ những thực thể địa lý thuộc Hoàng Sa và Trường Sa không bị ngập dưới mực nước biển mới có thể có hiệu lực trong xác định các vùng biển. Các học giả ghi nhận rằng, những thực thể này đều có diện tích rất nhỏ, không có khả năng duy trì cuộc sống con người hay đời sống kinh tế riêng; vì vậy, chỉ có quy chế pháp lý của đá theo quy định tại điều 121 khoản 3 của UNCLOS . Nhận định trên của các học giả đã được Tòa trọng tài khẳng định trong Vụ kiện Biển Đông năm 2016.

Phán quyết của Tòa trọng tài trong Vụ kiện Biển Đông (2016)

Ngày 12/7/2016, Tòa trọng tài thành lập theo Phụ lục VII của UNCLOS ra phán quyết về nội dung, giải quyết tranh chấp giữa Philippines và Trung Quốc. Trong vụ kiện này, Philippines yêu cầu Tòa trọng tài xem xét quy chế pháp lý của Hoàng Nham (Scarborough) và bảy thực thể thuộc Trường Sa, bao gồm: Gạc Ma (Johnson Reef), Châu Viên (Cuarteron Reef), Chữ Thập (Fiery Cross Reef); Vành Khăn (Mischief Reef), Tư Nghĩa (Hughes Reef), Ga Ven (Gaven Reef) và Xu Bi (Subi Reef).

Song song với quá trình Tòa trọng tài xem xét giải quyết vụ việc, từ năm 2013, Trung Quốc đã đơn phương, bất chấp sự phản đối từ phía các quốc gia khác, tiến hành xây dựng trên quy mô lớn tại các thực thể nêu trên và chỉ trong một thời gian ngắn, mở rộng hơn 1200 ha để hình thành các cấu trúc luôn nổi trên mực nước biển . Tuy nhiên, ý đồ “đảo hóa” của Trung Quốc đã bị thất bại khi Tòa trọng tài khẳng định rằng bản chất pháp lý của một thực thể địa lý được xác định trên cơ sở tình trạng tự nhiên của thực thể đó, không phụ thuộc vào sự tác động, cải tạo, xây dựng của con người .

Tòa đồng thời khẳng định: Trường Sa không phải là một thực thể đơn nhất, mà bao gồm nhiều thực thể địa lý với quy chế pháp lý khác nhau. Do vậy, quốc gia ven biển không có quyền áp dụng đường cơ sở thẳng hay đường cơ sở quần đảo bao quanh Trường Sa .

Trên cơ sở giải thích và áp dụng các quy định của Luật biển quốc tế, đặc biệt là UNCLOS, Tòa trọng tài kết luận: Gạc Ma (Johnson), Châu viên (Cuarteron), Chữ thập (Fiery Cross), Ken Nan (McKennan), Gaven bắc (Gaven north) được xác định là đá theo quy định tại khoản 3 điều 121 UNCLOS, do vậy không có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng. Trong khi đó, Vành khăn (Mischief), Xubi (Subi), Gaven nam (Gaven south), Tư nghĩa (Hughes) và Cỏ mây (Second Thomas) chỉ là các bãi cạn lúc chìm lúc nổi theo quy định tại điều 13 UNCLOS .

Đối với các thực thể khác luôn nổi thuộc Trường Sa, Tòa trọng tài xem xét trước hết những thực thể có diện tích lớn nhất, bao gồm: Ba Bình (Itu Aba), Thị Tứ ( Thitu), Dừa (West York Island), Trường Sa lớn (Spratly Island), Song tử đông (North East Cay) và Song tử tây (South West Cay). Những thực thể trên cũng chỉ là đá theo quy định tại khoản 3 điều 121 UNCLOS, không có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng. Trên cơ sở đó, Tòa áp dụng tương tự với những cấu trúc còn lại, có diện tích nhỏ hơn thuộc Trường Sa và kết luận: không thực thể nào có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng.

Phán quyết của Tòa trọng tài không ảnh hưởng đến việc xác lập chủ quyền lãnh thổ, nhưng có ảnh hưởng đến những vấn đề khác trong giải quyết tranh chấp ở Biển Đông:

– Việc Tòa khẳng định không thực thể nào thuộc Trường Sa có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa riêng là kết luận tích cực theo hướng Việt Nam có thể xác định cụ thể các vùng biển bao quanh những thực thể trên, làm rõ khu vực tranh chấp, từ đó bác bỏ những vùng biển mà Trung Quốc yêu sách phi lý, coi đó là vùng chồng lấn.

– Kết luận của Tòa làm rõ ảnh hưởng của công trình nhân tạo đối với các thực thể địa lý; từ đó, Việt Nam có thể vận dụng để bác bỏ hoạt động “đảo hóa” của Trung Quốc.

– Từ kết luận của Tòa về việc quốc gia ven biển không có quyền áp dụng đường cơ sở thẳng hay đường cơ sở quần đảo đối với Trường Sa, Việt Nam có thể vận dụng để bác bỏ đường cơ sở do Trung Quốc thiết lập phi pháp bao quanh Hoàng Sa.

Cuộc chiến pháp lý giữa các quốc gia (2019-2020)

Đệ trình xác định thềm lục địa mở rộng ngoài 200 hải lý của Malaysia ngày 12/12/2019 đã tạo ra bước ngoặt trong cuộc chiến pháp lý ở Biển Đông, thúc đẩy các quốc gia làm sáng tỏ quan điểm pháp lý đối với các tranh chấp liên quan.

Yêu sách của Trung Quốc

Trong các Công hàm gửi Liên hợp quốc, Trung Quốc vẫn theo đuổi chính sách mập mờ, không rõ ràng để đưa ra yêu sách phi lý ở Biển Đông. Tuy nhiên, khác với Công hàm năm 2009, trong Công hàm CML/14/2019 ngày 12/12/2019, Trung Quốc không đề cập “đường chín đoạn” bị bác bỏ bởi Tòa trọng tài trong Vụ kiện Biển Đông và bị cộng đồng quốc tế phản đối, mà thay vào đó là yêu sách phi lý về “Nanhai Zhudao” (Nam hải chư đảo hay còn được biết đến dưới tên Tứ Sa) .

Trung Quốc yêu sách Tứ Sa gồm Đông Sa (Pratas), Tây Sa (Hoàng Sa của Việt Nam), Trung Sa (Macclesfield; tuy nhiên, Trung Quốc cho rằng Scarborough cũng thuộc Trung Sa) và Nam Sa (Trường Sa của Việt Nam). Với thuật ngữ trên, Trung Quốc kỳ vọng hợp thức hóa yêu sách của mình thông qua việc sử dụng thuật ngữ dễ gây nhầm lẫn với khái niệm quần đảo quy định trong UNCLOS. Dù cách thức có thay đổi, tham vọng của Trung Quốc vẫn giữ nguyên: yêu sách tất cả các vùng biển để thực hiện âm mưu độc chiếm và kiểm soát Biển Đông.

Quan điểm của Việt Nam

Ngày 30/3/2020, Việt Nam chính thức gửi Công hàm tới Ủy ban Ranh giới thềm lục địa để phản đối các yêu sách phi lý của Trung Quốc . Trước đây, trong Vụ kiện Biển Đông giữa Philippines và Trung Quốc, Việt Nam đã gửi Tòa trọng tài Tuyên bố ngày 5/12/2014 với quan điểm rằng các cấu trúc được nêu trong đơn khởi kiện của Philippines không có vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa vì chúng chỉ là các bãi cạn lúc chìm lúc nổi hoặc là đá theo quy định của UNCLOS . Ngay sau khi Tòa ra phán quyết, ngày 12/7/2016, Việt Nam ra tuyên bố ủng hộ, đồng thời nêu rõ sẽ có tuyên bố về nội dung phán quyết .

Bốn năm sau, Việt Nam đã bày tỏ quan điểm rõ ràng trong Công hàm số 22/HC-2020 ngày 30/3/2020. Liên quan đến quy chế pháp lý của các thực thể địa lý ở Biển Đông, Việt Nam khẳng định:

– Việt Nam có đầy đủ chứng cứ lịch sử và cơ sở pháp lý để khẳng định chủ quyền đối với Hoàng Sa và Trường Sa phù hợp với các quy định của pháp luật quốc tế.

– Các vùng biển tính từ lãnh thổ đất liền và các thực thể địa lý phải được xác định phù hợp với UNCLOS, theo đó vùng biển của các cấu trúc luôn nổi tại Hoàng Sa và Trường Sa phải được xác định phù hợp với Điều 121(3) của UNCLOS.

– Các thực thể thuộc Hoàng Sa và Trường Sa không có đường cơ sở được vẽ bằng cách nối liền các điểm ngoài cùng của các thực thể xa nhất.

– Các yêu sách ở Biển Đông vượt quá những giới hạn được quy định tại UNCLOS, trong đó có yêu sách phi lý về quyền lịch sử của Trung Quốc, đều không có giá trị pháp lý.

Như vậy, Việt Nam có quan điểm phù hợp với các kết luận của Tòa trọng tài, đồng thời vận dụng nội dung phán quyết để xác định quy chế pháp lý của Hoàng Sa. Nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới cũng có quan điểm tương tự như Việt Nam, bởi điều đó thể hiện sự tuân thủ pháp luật quốc tế, bao gồm các quy định của UNCLOS .

Tóm lại, UNCLOS là cơ sở pháp lý duy nhất, quy định toàn diện về phạm vi quyền được hưởng các vùng biển của các quốc gia ven Biển Đông, theo đó các thực thể địa lý trên biển không có quy chế của đảo. Các thực thể luôn nổi thuộc ở Biển Đông chỉ có quy chế của đá phù hợp với quy định tại khoản 3, điều 121 UNCLOS; các bãi cạn lúc chìm lúc nổi hoặc các bãi ngầm luôn chìm dưới mực nước biển không là đối tượng thụ đắc lãnh thổ và không có vùng biển riêng.

Thượng tá, TS. Nguyễn Minh Khánh

Phó Tư lệnh QS, Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 3

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Erik Franckx, The Enigma of Article 121, Paragraph 3: The Way Forward? http://www.maritimeissues.com/uploaded/EU/1_Erik%20Franckx_Article%20121_maritimeissues_com.pdf, truy cập ngày 15/10/2020.
  2. Erik Franckx and Marco Benatar, “Straight baselines around insular formations not constituting an archipelagic state” in C. J. Jenner & Tran Truong Thuy (ed.), The South China Sea: A Crucible of Regional Cooperation or Conflict-making Sovereignty Claims? Cambridge University Press, 2016.
  3. Nguyễn Hồng Thao, Những điều cần biết về luật biển, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 1997.
  4. Nguyễn Toàn Thắng, “Vụ Philippines kiện Trung Quốc và tác động đối với Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 8, 2016, tr. 185.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Website này sử dụng Akismet để hạn chế spam. Tìm hiểu bình luận của bạn được duyệt như thế nào.